و همچنين ، تفسيرنويسان حوزهء قرآنى به مناسبت آيه‌هاى سه‌گانه « نسخ » مسائل كليدى با ارزشى را در مورد پديده « نسخ » تفيا و اثباتا مورد بحث و بررسى قرار داده‌اند . علاوه اينكه طبق روال عمومى ، بيشتر پژوهشگران اسلامى در حوزهء قرآنى ، در ديباچهء تفسيرشان ، موضوعات زيادى را از دانشهاى قرآنى ، از جمله « ناسخ و منسوخ » مورد ارزيابى و بررسى دقيق قرار داده و از نظر قرآن ، سنت و عقل ، بدان پرداخته‌اند . پژوهشگران ژرف‌نگر و انديشوران فرزانه و نامدار عرصهء فقهى قرآن كريم نيز مسألهء « نسخ » را با نگرش بسيار عالمانه و اصولمندانه و به طور دقيق و ژرف در زير ذرّه‌بين دانشهاى مترقى و قانونمند « فقه » و « اصول فقه » مورد بحث و بررسى قرار داده و مباحث بسيار سودمندى را تقديم دانش پژوهان قرآنى نموده‌اند . و از اين رهگذر ، افقهاى ناپيدا و بيكرانى را در زمينه احكام جاويدان شريعت محمد - صلّى اللّه عليه و آله - فرا روى تشنگان حق و حقيقت قرار داده‌اند كه جزاهم اللّه عن الاسلام أوفر الجزاء . در همين‌جا پروندهء پيشينهء تاريخى « ناسخ و منسوخ » قرآن را بسته و در مورد برخى از اين آثار به معرفى تفصيلى مىپردازيم . شناسايى تفصيلى برخى از كتابهاى ناسخ و منسوخ در قرآن 1 - « الناسخ و المنسوخ في كتاب اللّه عزّ و جل » ، تأليف قتادة بن دعامة السدوسى . همانطور كه در بحث فهرست اجمالى بيان كرديم ، اين كتاب ، سومين كتابى است كه در نيمهء دوم قرن اول هجرى توسط قتادة بن دعامة السدوسى ، ( ت 117 - ق ) تدوين شده است « 1 » .

--> و اسماعيل پاشا بابانى ، در كشف الظنون و ذيل آن و آغا بزرگ تهرانى در « الذريعة الى تصانيف الشيعة » و سيد حسن صدر در « تأسيس الشيعة » و مقدمات ديگر كتب علوم قرآنى و أخيرا مقاله‌اى تحت عنوان ، نگارشهاى ناسخ و منسوخ ، توسط فرج اللّه غلامى سامان يافته و در مجله آيينهء پژوهش به چاپ رسيده است ، وى بالاترين رقم را در اين زمينه جمع آورى كرده است . لازم به يادآورى است كه ما در بحث معرفى چهره‌هاى منكر نسخ در قرآن ، با اشخاص ديگرى نيز آشنا شديم كه اسامى آنها را با نوشتارشان در فصل سوم از بخش دوم آورده و معرفى كرده‌ايم . ( 1 ) ر . ك : محمد بن على داودى ، پيشين ، ج 2 ، ص 47 . بدر الدين زركشى ، پيشين ، ج 2 ، ص 28 .